Understand options. One concept at a time.Options Glossary

असा Option ज्याची Strike price अंडरलाइंग ॲसेटच्या सध्याच्या भावाइतकी किंवा त्याच्या अगदी जवळ असते. उदाहरण: XYZ शेअर ₹1,500 वर ट्रेड होत आहे. ₹1,500 Strike असलेला Option ATM आहे.

Option ज्या सिक्युरिटीवर आधारित असतो ती. ती शेअर, इंडेक्स, ETF किंवा इतर वित्तीय इन्स्ट्रुमेंट असू शकते.

अशी प्रक्रिया ज्यात Option विक्रेत्याला आपले बंधन पूर्ण करावे लागते (अंडरलाइंग ॲसेट खरेदी किंवा विक्री करणे).

इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू नसलेला Option. Call साठी: शेअरची किंमत < Strike. Put साठी: शेअरची किंमत > Strike. त्यात फक्त टाइम व्हॅल्यू असते. उदाहरण: XYZ शेअर ₹1,480 वर आहे. ₹1,500 Strike चा Call ₹20 OTM आहे आणि त्याला कोणतीही इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू नाही.

इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू असलेला Option. Call साठी: शेअरची किंमत > Strike. Put साठी: शेअरची किंमत < Strike. त्याला लगेच एक्सरसाइज व्हॅल्यू असते. उदाहरण: XYZ शेअर ₹1,560 वर आहे. ₹1,500 Strike चा Call ₹60 ITM आहे (इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू = ₹1,560 − ₹1,500 = ₹60).

Option लगेच एक्सरसाइज केला तर त्याला मिळणारी व्हॅल्यू. OTM Options साठी ही व्हॅल्यू शून्य असते. उदाहरण: शेअर ₹1,560 वर, Call Strike ₹1,500 वर → इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू = ₹1,560 − ₹1,500 = ₹60.

Option च्या किमतीवरून काढलेला, अंडरलाइंगमध्ये पुढे होणाऱ्या चढ-उताराचा मार्केटचा अंदाज. जास्त IV = महाग Options. उदाहरण: 30% IV म्हणजे अंडरलाइंगमध्ये वार्षिक ±30% चढ-उतार होईल असा मार्केटचा अंदाज आहे.

नवी Long पोझिशन उघडण्यासाठी Option खरेदी करण्याची ऑर्डर. तुम्ही Call किंवा Put Option खरेदी करता.

नवी Short पोझिशन उघडण्यासाठी Option विकण्याची ऑर्डर. तुम्ही Option रायट करता (विकता).

पहिला ट्रेडिंग दिवस ज्या दिवशी शेअर पुढील डिव्हिडंडच्या हक्काशिवाय ट्रेड होतो. किंमत सहसा साधारण डिव्हिडंडच्या रकमेइतकी खाली उघडते. Options साठी हे महत्त्वाचे आहे, कारण त्याच्या अगदी आधी in-the-money Calls लवकर एक्सरसाइज होण्याचे प्रमाण जास्त असते.

Option मधून मिळालेला हक्क वापरून खरेदीदाराने अंडरलाइंग Strike price ला खरेदी (Call) किंवा विक्री (Put) करणे.

Option च्या Premium चा इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यूपेक्षा जास्त असलेला भाग. पुढे व्हॅल्यू वाढण्याची शक्यता तो दाखवतो. उदाहरण: Option ₹85 चा आहे आणि त्याची इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू ₹60 आहे → टाइम व्हॅल्यू = ₹85 − ₹60 = ₹25.

एखाद्या स्ट्रॅटेजीतील सर्वात मोठा संभाव्य तोटा. काही स्ट्रॅटेजीमध्ये (उदा. naked Call) तो सैद्धांतिकदृष्ट्या अमर्याद असू शकतो. उदाहरण: 65 च्या एका Nifty 50 Lot वर ₹200 Premium देऊन Call खरेदी केला, तर कमाल तोटा ₹13,000 आहे.

एखाद्या ऑप्शन स्ट्रॅटेजीतून मिळू शकणारा सर्वाधिक नफा. अनेक स्ट्रॅटेजीमध्ये तो मर्यादित असतो. उदाहरण: ₹20 Premium आणि खरेदी किमतीपेक्षा ₹100 वर Strike असलेला Covered call → कमाल नफा = ₹120 × 500 शेअर्स = ₹60,000.

एकाच Strike वर कमी मुदतीचा Option विकणे आणि जास्त मुदतीचा Option खरेदी करणे. दोन्हींच्या time decay मधील फरकातून फायदा होतो.

Option Expire होण्यापूर्वी किंवा एक्सरसाइज होण्यापूर्वी उलट व्यवहार करून Option पोझिशन संपवणे.

सध्याची Short पोझिशन बंद करण्यासाठी Option खरेदी करण्याची ऑर्डर. यामुळे विक्रीचे तुमचे बंधन संपते.

सध्याची Long पोझिशन बंद करण्यासाठी Option विकण्याची ऑर्डर. यामुळे नफा किंवा तोटा बुक होतो.

एक Option पोझिशन बंद करून त्याच वेळी वेगळ्या Strike किंवा Expiry तारखेची नवी पोझिशन उघडणे.

किमतीवर फारसा परिणाम न करता एखादा Option किती सहज खरेदी किंवा विक्री करता येतो. लवकर एंट्री आणि एक्झिटसाठी महत्त्वाचे.

एका दिवसात ट्रेड झालेल्या Option कॉन्ट्रॅक्ट्सची संख्या. जास्त व्हॉल्यूम म्हणजे चांगली लिक्विडिटी. उदाहरण: एका दिवसात 3,200 कॉन्ट्रॅक्ट्स ट्रेड होणे सक्रिय ट्रेडिंग आणि कमी spread दाखवते.

एकाच Expiry च्या वेगवेगळ्या Strike वर वेगवेगळी इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटी. इक्विटी इंडेक्समध्ये OTM Puts ची IV सहसा OTM Calls पेक्षा जास्त असते, कारण घसरणीपासून संरक्षणाला मागणी असते. तीव्र skew म्हणजे क्रॅशपासून संरक्षणाला मोठी मागणी असल्याचा संकेत.

भूतकाळात अंडरलाइंगमध्ये प्रत्यक्ष झालेला चढ-उतार. अनेकदा त्याची तुलना IV शी केली जाते.

जास्त Strike चा Put Option खरेदी करणे आणि कमी Strike चा Put Option विकणे. किंमत घसरल्यास मर्यादित नफ्याची शक्यता.

Bid = खरेदीदार देण्यास तयार असलेली सर्वात जास्त किंमत. Ask = विक्रेता स्वीकारण्यास तयार असलेली सर्वात कमी किंमत. दोन्हींतील फरक म्हणजे spread. उदाहरण: bid ₹42.00 / ask ₹42.50 → spread = ₹0.50. खरेदी करताना तुम्ही ₹42.50 देता आणि विकताना तुम्हाला ₹42.00 मिळतात.

अंडरलाइंगचा असा भाव जिथे ऑप्शन स्ट्रॅटेजीमध्ये ना नफा होतो ना तोटा. एक महत्त्वाचा संदर्भ बिंदू. उदाहरण: 25,000 Strike आणि ₹200 Premium असलेला Long Call, Expiry ला 25,200 वर break-even होतो (Strike + Premium).

भारतातील सर्वात जुने स्टॉक एक्सचेंज आणि Sensex चे घर. BSE वर Sensex Options त्यांच्या स्वतंत्र Expiry दिवसासह लिस्टेड आहेत, सोबतच इतर इंडेक्स आणि शेअर्सचे डेरिव्हेटिव्ह्जही.

कमी Strike चा Call Option खरेदी करणे आणि जास्त Strike चा Call Option विकणे. किंमत वाढल्यास मर्यादित नफ्याची शक्यता.

Bull आणि Bear spread यांचे मिश्रण. तीन Strike: बाहेरचे दोन खरेदी, मधला दुप्पट विक्री. कमी हालचालीत फायदा होतो.

Call Option खरेदीदाराला Strike price ला अंडरलाइंग ॲसेट खरेदी करण्याचा हक्क देतो, बंधन नाही. किंमत वाढली तर खरेदीदाराला फायदा होतो. उदाहरण (केवळ स्पष्टीकरणासाठी): तुम्ही 25,000 Strike चा Nifty 50 Call ₹200 Premium ला खरेदी करता. Expiry ला इंडेक्स 25,400 वर सेटल झाला, तर Call ची व्हॅल्यू प्रति युनिट ₹400 होते: म्हणजे प्रति युनिट ₹200 फायदा, किंवा 65 च्या एका Lot वर ₹13,000.

A put sold while enough cash is reserved to buy the underlying if assigned. Example (illustrative): a ₹1,500 strike on stock XYZ with a lot of 500 shares calls for ₹7,50,000 for a possible purchase. A premium of ₹30 per share brings in ₹15,000 gross; if assigned, the effective share cost is ₹1,470 before charges. A further share-price decline can still cause substantial losses.

तुमच्याकडे एका Lot इतके शेअर्स असतात आणि त्यांवर तुम्ही Call Option विकता. न्यूट्रल ते थोड्या तेजीच्या अपेक्षेत Premium मधून उत्पन्न मिळते. उदाहरण: तुमच्याकडे ₹1,500 ला घेतलेले XYZ चे 500 शेअर्स आहेत आणि तुम्ही ₹1,600 चा Call ₹20 ला विकता. तुम्हाला ₹10,000 Premium मिळतो.

अंडरलाइंग ₹1 ने (किंवा एका इंडेक्स पॉइंटने) हलला तर Option ची किंमत किती बदलते हे Delta दाखवतो. त्याची व्हॅल्यू 0 ते 1 (Call) किंवा 0 ते -1 (Put) दरम्यान असते. उदाहरण: Delta 0.65 म्हणजे शेअर ₹1 ने वाढला तर Call ची किंमत सुमारे ₹0.65 ने वाढते.

ज्या तारखेपर्यंत Option एक्सरसाइज करता येतो ती तारीख. या तारखेनंतर, एक्सरसाइज केला नसेल तर Option शून्य मूल्यावर Expire होतो.

Delta बदलण्याचा दर. अंडरलाइंगच्या किमतीतील हालचालीसोबत Delta किती वेगाने बदलतो हे तो दाखवतो. जोखीम व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचा. उदाहरण: Gamma 0.05 आणि Delta 0.50 असेल, तर ₹1 च्या हालचालीनंतर Delta 0.55 होतो.

Delta हेजिंगमुळे निर्माण होणारी, स्वतःलाच आणखी बळ देणारी किमतीची हालचाल: मार्केट मेकर्सनी खूप Calls विकलेले असतील (ते “Short Gamma” असतील), तर किंमत वाढल्यावर Delta-न्यूट्रल राहण्यासाठी त्यांना आणखी शेअर्स खरेदी करावे लागतात, ज्यामुळे किंमत आणखी वर जाते. स्थिरता देणाऱ्या “Long Gamma” मार्केटच्या हे उलट आहे.

Bull put spread आणि Bear call spread यांचे मिश्रण. कमी व्होलॅटिलिटी आणि साइडवेज मार्केटमध्ये फायदेशीर ठरू शकणारी स्ट्रॅटेजी. उदाहरण (केवळ स्पष्टीकरणासाठी): Nifty 50 25,000 वर. 24,500 Put आणि 25,500 Call विकले, 24,300 Put आणि 25,700 Call खरेदी केले. कमाल नफा: मिळालेला नेट Premium, उदा. प्रति युनिट ₹40 किंवा प्रति Lot ₹2,600.

अपेक्षित इव्हेंट (उदा. Earnings — तिमाही निकाल) होऊन गेल्यावर इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटीमध्ये होणारी तीव्र घसरण. त्यामुळे Options ची एक्स्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू कमी होते, म्हणून शेअर खरेदीदाराच्या दिशेने गेला तरी, किमतीत गृहीत धरलेल्यापेक्षा कमी हलला तर खरेदीदाराला तोटा होऊ शकतो.

Long म्हणजे खरेदी (तेजीचा अंदाज), Short म्हणजे विक्री (मंदीचा अंदाज). Options मध्ये: Long = खरेदीदार, Short = विक्रेता.

काही ऑप्शन स्ट्रॅटेजी (विशेषतः Short पोझिशन) ट्रेड करण्यासाठी तुम्हाला तारण म्हणून जमा करावी लागणारी रक्कम. भारतात एक्सचेंज SPAN आणि एक्सपोजर margin ठरवते, आणि एक इंडेक्स Option Lot विकण्यासाठी सहसा लाखो रुपयांचे margin लागते, जे Premium पेक्षा खूप जास्त असते. तुमच्या ब्रोकरचा margin कॅल्क्युलेटर जरूर तपासा.

अकाउंटमधील इक्विटी आवश्यक मेंटेनन्स margin च्या खाली गेल्यावर ब्रोकरकडून जास्त तारणाची मागणी. ती पूर्ण केली नाही, तर ब्रोकर पोझिशन बंद करू शकतो, अनेकदा सर्वात वाईट वेळी.

अंडरलाइंग ॲसेट स्वतःकडे नसताना Option विकणे. खूप जास्त जोखीम, कारण सैद्धांतिकदृष्ट्या अमर्याद तोटा होऊ शकतो.

भारतातील दोन राष्ट्रीय स्टॉक एक्सचेंजपैकी एक. NSE वर Nifty 50, Bank Nifty आणि इतर इंडेक्स तसेच वैयक्तिक शेअर्सवरील Options लिस्टेड आहेत, आणि SEBI च्या नियमांच्या चौकटीत NSE त्यांचा Lot size आणि Expiry चा दिवस ठरवते.

खुल्या (बंद न झालेल्या) Option कॉन्ट्रॅक्ट्सची एकूण संख्या. एखाद्या Strike वरील लिक्विडिटी आणि रस ती दाखवते. उदाहरण: Nifty 50 च्या 25,000 Strike वर जास्त Open Interest म्हणजे तिथे अनेक खुले कॉन्ट्रॅक्ट्स आहेत, आणि सहसा त्यामुळे एंट्री-एक्झिटसाठी spread कमी असतो.

An option is a contract giving its buyer the right, but not the obligation, to buy (call) or sell (put) an underlying asset on agreed terms. The seller takes the corresponding obligation. The buyer pays a premium; exercise style and settlement depend on the contract.

अंडरलाइंगच्या ठरावीक प्रमाणावरचा एक स्टँडर्ड कॉन्ट्रॅक्ट. या प्रमाणाला Lot size म्हणतात आणि एक्सचेंज ते प्रत्येक इंडेक्स आणि शेअरसाठी ठरवते. उदाहरण: एक Nifty 50 Lot 65 युनिट्सचा आहे (NSE, 2026-11-02 पर्यंत); प्रति युनिट ₹200 Premium वर एका Lot चा खर्च ₹13,000 होतो.

खरेदीदार Option साठी देतो ती किंमत. Premium मध्ये इन्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू आणि एक्स्ट्रिन्सिक व्हॅल्यू (टाइम व्हॅल्यू) असते. तो प्रति युनिट सांगितला जातो आणि तुम्ही तो संपूर्ण Lot साठी भरता. उदाहरण: XYZ शेअरवरील एक Call प्रति शेअर ₹30 चा आहे; 500 शेअर्सच्या Lot साठी तुम्ही ₹15,000 Premium भरता.

तुमच्याकडे शेअर्स असतात आणि किंमत घसरण्यापासून विम्यासारखे संरक्षण म्हणून तुम्ही Put Option खरेदी करता. यामुळे तोट्याची जोखीम मर्यादित होते.

Put Option खरेदीदाराला Strike price ला अंडरलाइंग ॲसेट विकण्याचा हक्क देतो, बंधन नाही. किंमत घसरली तर खरेदीदाराला फायदा होतो. उदाहरण (केवळ स्पष्टीकरणासाठी): तुम्ही 25,000 Strike चा Nifty 50 Put ₹180 ला खरेदी करता. इंडेक्स 24,600 वर सेटल झाला, तर Put ची व्हॅल्यू प्रति युनिट ₹400 होते: म्हणजे प्रति युनिट ₹220 फायदा, किंवा 65 च्या एका Lot वर ₹14,300.

Puts आणि Calls च्या ट्रेड झालेल्या व्हॉल्यूमचे (किंवा Open Interest चे) गुणोत्तर. जास्त रीडिंग मोठ्या प्रमाणावरचे हेजिंग किंवा निराशा दाखवते, कमी रीडिंग आशावाद. टोकाच्या पातळीवर ते अनेकदा उलट संकेत म्हणून वाचले जाते.

भारताची सेंट्रल बँक. ती रेपो रेट ठरवते, ज्याचा परिणाम व्याजदर आणि Option च्या किमतींवर होतो, तसेच परदेशात पैसे पाठवण्याचे नियमही ठरवते, ज्यात Liberalised Remittance Scheme चा समावेश आहे.

जोखीममुक्त व्याजदर बदलल्यावर Option च्या किमतीत होणारा बदल तो मोजतो. सहसा इतर Greeks पेक्षा कमी महत्त्वाचा.

भारतातील सिक्युरिटीज मार्केटचे नियामक. SEBI स्टॉकब्रोकर आणि रिसर्च ॲनालिस्टची नोंदणी करते, F&O ट्रेडिंगचे नियम ठरवते, जसे की कॉन्ट्रॅक्ट साइझ आणि margin, आणि वैयक्तिक ट्रेडर्सचे निकाल कसे असतात यावर अभ्यास प्रसिद्ध करते.

Bid आणि ask मधील फरक. कमी spread म्हणजे चांगली लिक्विडिटी आणि कमी ट्रेडिंग खर्च. उदाहरण: bid ₹42.00 / ask ₹42.50 → प्रति युनिट spread ₹0.50, म्हणजे 65 च्या एका Nifty 50 Lot वर ₹32.50: हा तुमचा तात्काळ ट्रेडिंग खर्च आहे.

एकाच Strike आणि Expiry चे Call आणि Put Option एकाच वेळी खरेदी करणे. कोणत्याही दिशेने मोठी हालचाल झाली तर फायदा होतो. उदाहरण (केवळ स्पष्टीकरणासाठी): Nifty 50 25,000 वर. 25,000 Call ₹200 ला आणि 25,000 Put ₹180 ला खरेदी केले = प्रति युनिट ₹380. Expiry ला इंडेक्स 25,380 च्या वर किंवा 24,620 च्या खाली असेल तरच फायदा.

एकाच Expiry चे OTM Call आणि OTM Put Option खरेदी करणे. Straddle पेक्षा स्वस्त, पण मोठी हालचाल आवश्यक. उदाहरण (केवळ स्पष्टीकरणासाठी): Nifty 50 25,000 वर. 25,300 Call ₹90 ला आणि 24,700 Put ₹80 ला खरेदी केले = प्रति युनिट ₹170. Straddle पेक्षा स्वस्त, पण इंडेक्सला जास्त हलावे लागेल.

आधीच ठरलेली किंमत, जिच्यावर Option एक्सरसाइज केल्यावर अंडरलाइंग ॲसेट खरेदी किंवा विक्री करता येतो. उदाहरण: XYZ शेअरवर ₹1,500 Strike असेल, तर Expiry ला मार्केट किंमत कितीही असली तरी Call होल्डर ₹1,500 ला खरेदी करू शकतो आणि Put होल्डर ₹1,500 ला विकू शकतो.

वेळ जाईल तसे Option च्या व्हॅल्यूमध्ये रोज होणाऱ्या घटीचे मोजमाप. खरेदीदारासाठी नकारात्मक, विक्रेत्यासाठी सकारात्मक. Expiry जवळ आल्यावर ही घट वेगाने वाढते. उदाहरण: Nifty 50 Option वर Theta −8 म्हणजे बाकी काही बदलले नाही तर तो रोज प्रति युनिट सुमारे ₹8, म्हणजे 65 च्या एका Lot वर ₹520 गमावतो.

इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटी बदलल्यावर Option च्या किमतीत होणाऱ्या बदलाचे मोजमाप. ATM Options आणि लांब Expiry साठी तो जास्त असतो. उदाहरण: Vega 12 म्हणजे IV 1 टक्का पॉइंटने वाढला, तर Option ची किंमत प्रति युनिट सुमारे ₹12 ने वाढते.

Cboe चा एक इंडेक्स, जो S&P 500 Option किमतींवरून पुढील 30 दिवसांतील S&P 500 ची अपेक्षित व्होलॅटिलिटी काढतो, वार्षिक टक्केवारीत. 20 चा VIX म्हणजे एका महिन्यात साधारण ±5.8% हालचाल. त्याला अनेकदा “फिअर इंडेक्स” (भीतीचा इंडेक्स) म्हणतात.