बाजार समजून घेणे · व्याजदर आणि बॉन्ड्स
बॉन्डचे भाव आणि व्याजदर: व्याजदर वाढल्यावर बॉन्ड्स का घसरतात
आधीच जारी झालेला बॉन्ड ठरलेले कूपन देतो. बाजारातील व्याजदर वाढले की नवे बॉन्ड्स जास्त देतात, म्हणून जुना बॉन्ड फक्त कमी भावालाच विकला जाऊ शकतो – इतका कमी की त्याचे यील्ड नव्या दराच्या पातळीइतके होईल. म्हणूनच बॉन्डचे भाव आणि यील्ड नेहमी विरुद्ध दिशांना जातात.
भाव किती घसरतो हे मुख्यतः मॅच्युरिटीपर्यंतच्या वेळेवर अवलंबून असते: बॉन्ड जितका जास्त काळ चालतो, तितका तो जास्त संवेदनशील. या संवेदनशीलतेला duration म्हणतात.
द्वारे Sofia Schneider ·
यंत्रणा: ठरलेले कूपन, बदलणारा भाव
बॉन्ड म्हणजे तुम्ही सरकारला किंवा कंपनीला दिलेले कर्ज. त्याबदल्यात तुम्हाला दरवर्षी ठरलेले व्याज, म्हणजे कूपन, मिळते आणि मॅच्युरिटीला फेस व्हॅल्यू परत मिळते. कूपन आणि परतफेड जारी करतानाच ठरलेली असतात. दररोज बदलतो तो बाजारात बॉन्ड ज्या भावाला ट्रेड होतो तो भाव.
समजा तुमच्याकडे 2% कूपनचा बॉन्ड आहे. मग व्याजदर वाढतात, आणि तत्सम नवे बॉन्ड्स 4% देतात. तेवढ्याच पैशांवर 4% मिळत असताना कोणताही खरेदीदार तुमच्या 2% बॉन्डसाठी पूर्ण फेस व्हॅल्यू देणार नाही. तो फक्त सवलतीत विकला जातो – नेमका इतक्या सवलतीत की कमी कूपन आणि फेस व्हॅल्यूवर परतफेड होताना मिळणारा भाववाढीचा फायदा मिळून खरेदीदारालाही उरलेल्या कालावधीत वर्षाला सुमारे 4% मिळतील.
कूपन
फेस व्हॅल्यूवर आधारित ठरलेले व्याज. सामान्य fixed-rate बॉन्डच्या संपूर्ण कालावधीत ते बदलत नाही.
यील्ड
आजच्या भावाला खरेदी करणाऱ्याला मॅच्युरिटीपर्यंत मिळणारा परतावा. तो बाजारानुसार बदलतो आणि बातम्यांमध्ये सरकारी बॉन्डचा “दर” म्हणून हाच आकडा सांगितला जातो.
किंमत
फेस व्हॅल्यूच्या टक्केवारीत सांगितला जातो. याच्या माध्यमातूनच जुन्या बॉन्डचे यील्ड नव्या दराच्या पातळीशी जुळवून घेते.
हा संबंध दोन्ही बाजूंनी काम करतो. व्याजदर घसरले की जुन्या बॉन्डचे ठरलेले कूपन जास्त आकर्षक होते आणि त्याचा भाव फेस व्हॅल्यूच्या वर जातो. म्हणूनच व्याजदर कमी झाल्यावर बॉन्ड्सचे भाव वाढतात.
उदाहरण: 2% वरून 4% वाढीची किंमत किती
बॉन्डचा योग्य भाव म्हणजे त्याच्या सर्व भविष्यातील पेमेंट्सची सध्याच्या बाजार यील्डवर डिस्काउंट केलेली बेरीज. यील्ड वाढले की प्रत्येक भविष्यातील पेमेंट जास्त डिस्काउंट होते आणि भाव घसरतो.
उदाहरण · उदाहरणासाठी, बाजार डेटा नाही
- वार्षिक कूपन
- ₹20
- 2% बाजार यील्डवर भाव
- ₹1,000
- 4% वर दहा कूपन्सचे वर्तमान मूल्य
- सुमारे ₹162
- 4% वर परतफेडीचे वर्तमान मूल्य (₹1,000 ÷ 1.04¹⁰)
- सुमारे ₹676
- 4% बाजार यील्डवर नवा भाव
- सुमारे ₹838
- भावातील बदल
- सुमारे −16%
आता खरेदीदार सुमारे ₹838 देतो आणि तरीही त्याला वर्षाला ₹20 आणि शेवटी ₹1,000 मिळतात. कमी कूपन आणि मॅच्युरिटीपर्यंत सुमारे ₹162 ची भाववाढ मिळून वर्षाला सुमारे 4% होतात – नेमकी नवी बाजार पातळी.
| मॅच्युरिटीपर्यंतचा वेळ | यील्ड 2% → 3% | यील्ड 2% → 4% |
|---|---|---|
| 2 वर्षे | सुमारे −2% | सुमारे −4% |
| 10 वर्षे | सुमारे −9% | सुमारे −16% |
| 30 वर्षे | सुमारे −20% | सुमारे −35% |
टेबल मुख्य मुद्दा दाखवते: व्याजदरातील तीच वाढ 30 वर्षांच्या बॉन्डला दोन वर्षांच्या बॉन्डपेक्षा जवळपास दहापट जास्त फटका देते. त्यामुळे कमी मुदतीचे बॉन्ड्स खूप कमी अस्थिर असतात – पण अनेकदा कमी यील्ड देतात.
Duration: व्याजदर जोखमीचे मोजमाप
बॉन्ड व्याजदरांतील बदलांना किती संवेदनशील आहे, हे duration एका आकड्यात सांगते. यील्ड एक टक्का पॉइंटने वाढल्यास किंवा घसरल्यास भाव साधारण किती टक्के बदलतो, हे modified duration सांगते.
- ढोबळ नियम: भावातील % बदल ≈ −modified duration × यील्डमधील टक्का पॉइंट्समधील बदल.
- आपल्या 10 वर्षांच्या 2% बॉन्डचे modified duration 9 पेक्षा थोडे कमी आहे, म्हणून यील्ड एक टक्का पॉइंटने वाढल्यास भावात सुमारे 9% घट होते.
- मॅच्युरिटी जितकी जास्त आणि कूपन जितके कमी, तितके duration जास्त. ठरावीक मॅच्युरिटीसाठी zero-coupon बॉन्डचे duration सर्वात जास्त असते.
- हा नियम एक रेषीय अंदाज (linear approximation) आहे. व्याजदरात मोठी हालचाल झाल्यास भाव हिशोबापेक्षा थोडा कमी घसरतो आणि थोडा जास्त वाढतो. या वक्रतेला convexity म्हणतात.
फंड्स आणि ETFs चेही duration असते
बॉन्ड फंड्स आणि बॉन्ड ETFs त्यांचे सरासरी duration factsheet मध्ये देतात. सुमारे 17 duration असलेला दीर्घ मुदतीचा सरकारी बॉन्ड ETF ढोबळ नियमानुसार यील्ड एक पॉइंटने वाढल्यावर अंदाजे 17% गमावतो – “सुरक्षित बॉन्ड्स” ऐकल्यावर अनेक जण ही जोखीम कमी लेखतात.
मॅच्युरिटीपर्यंत ठेवणे: तोटा नाहीसा होतो का?
एखादा बॉन्ड शेवटपर्यंत ठेवल्यास, तुम्हाला फेस व्हॅल्यू परत मिळते – जारीकर्त्याने पैसे दिल्यास. मग मधल्या काळातील भावातील तोटा नाहीसा होतो, कारण मॅच्युरिटीला भाव फेस व्हॅल्यूकडे येतो. आर्थिकदृष्ट्या तो तरीही खरा आहे: बाजार 4% देत असताना तुम्ही वर्षानुवर्षे 2% कमावले. भावातील घसरण फक्त ते गमावलेले परतावे लगेच दाखवते.
मॅच्युरिटीपूर्वी विकावे लागल्यास तोटा प्रत्यक्षात येतो. बॉन्ड फंड्स आणि ETFs ना ठरलेली मॅच्युरिटी तारीख नसते, कारण ते मॅच्युअर होणारे बॉन्ड्स सतत नव्यांनी बदलत राहतात. त्याबदल्यात, ते कूपन्स आणि परतफेड आता जास्त असलेल्या यील्डवर पुन्हा गुंतवतात. ढोबळ नियम म्हणून, एकदाच झालेल्या व्याजदरवाढीची भरपाई जास्त उत्पन्नातून साधारण फंडच्या duration इतक्या कालावधीत होते – पुढील व्याजदर बदल हा हिशोब बदलतात.
व्याजदर “आधीच जास्त” असले तरी बॉन्ड्स का घसरू शकतात
भाव व्याजदरांच्या पातळीमुळे नाही, तर तुम्ही खरेदी केल्यापासून यील्डमध्ये झालेल्या बदलामुळे ठरतो. व्याजदर कमी असताना तुम्ही long बॉन्ड खरेदी केला असेल, तर यील्ड वाढत राहील तोपर्यंत तुमचे नुकसान होत राहते – ते आधीपेक्षा जास्त असले तरीही. शिवाय, सेंट्रल बँका मुख्यतः कमी मुदतीचे दर नियंत्रित करतात. जास्त मुदतीचे यील्ड बाजारात ठरतात आणि सेंट्रल बँक पॉलिसी रेट स्थिर ठेवत असताना किंवा कमी करत असतानाही वाढू शकतात – उदाहरणार्थ गुंतवणूकदारांना जास्त महागाईची अपेक्षा असल्यामुळे, जास्त सरकारी बॉन्ड्स जारी होत असल्यामुळे किंवा खरेदीदार दीर्घ मुदतीसाठी कर्ज देण्यासाठी जास्त Premium मागत असल्यामुळे.
यील्ड कर्व्ह: कमी आणि जास्त मुदतीचे दर
यील्ड कर्व्ह एकाच जारीकर्त्याच्या (सहसा सरकारच्या) वेगवेगळ्या मुदतीच्या बॉन्ड्सचे यील्ड दाखवतो. त्याच्या आकारावरून पॉलिसी रेट, वाढ आणि महागाई याबद्दल बाजाराची अपेक्षा दिसते.
सामान्य (वर जाणारा)
जास्त मुदतीच्या बॉन्ड्सचे यील्ड कमी मुदतीच्यांपेक्षा जास्त असते. पैसे जास्त काळ अडकवण्यासाठी गुंतवणूकदारांना जास्त परतावा हवा असतो. ही नेहमीची स्थिती आहे.
सपाट
कमी आणि जास्त मुदतीचे यील्ड एकमेकांच्या जवळ असतात. अनेकदा हा संक्रमणाचा काळ असतो, जेव्हा सेंट्रल बँका दर वाढवत असतात किंवा बाजाराला कपातीची अपेक्षा असते.
उलटा (Inverted)
कमी मुदतीचे यील्ड जास्त मुदतीच्यांपेक्षा जास्त असते. बाजाराला पॉलिसी रेट घसरण्याची अपेक्षा असते, अनेकदा कमकुवत अर्थव्यवस्थेमुळे. US मध्ये उलट्या कर्व्हनंतर अनेकदा मंदी आली आहे, पण तो टायमिंगचा अविश्वसनीय सिग्नल आहे.
मॅच्युरिटीशिवाय, जारीकर्त्याची पत (creditworthiness) यील्ड ठरवते. कॉर्पोरेट बॉन्ड्स सरकारी बॉन्ड्सपेक्षा जोखमीसाठी जास्त Premium देतात. संकटात हा spread रुंदावू शकतो आणि त्यांचे भाव आणखी खाली ढकलू शकतो – व्याजदराच्या जोखमीशिवाय ही एक वेगळी जोखीम आहे.
वाढत्या यील्डचा शेअर्स आणि Options साठी अर्थ
बॉन्ड यील्ड हे असे मोजमाप आहे ज्याच्याशी इतर प्रत्येक गुंतवणुकीची तुलना होते. ते वाढले की शेअर्सवर दोन प्रकारे परिणाम होतो: सुरक्षित पर्याय जास्त आकर्षक होतात, आणि भविष्यातील नफा जास्त दराने डिस्काउंट होऊन आज कमी किमतीचा ठरतो. अधिक माहिती आमच्या शेअरचे भाव कशामुळे हलतात या गाइडमध्ये.
ज्यांचा अपेक्षित नफा खूप पुढे आहे असे ग्रोथ शेअर्स विशेषतः संवेदनशील असतात. ते जास्त duration असलेल्या long बॉन्ड्ससारखे वागतात: त्यांच्या आजच्या व्हॅल्यूचा मोठा भाग discount rate वर अवलंबून असतो. सध्या जास्त नफा आणि payout असलेल्या कंपन्यांवर सहसा कमी परिणाम होतो, जरी डिव्हिडंड शेअर्सची थेट स्पर्धा जास्त बॉन्ड यील्डशी असते.
Rho: Options ची व्याजदर संवेदनशीलता
Options साठी, जोखीममुक्त दर एक टक्का पॉइंटने वाढल्यावर भाव किती बदलतो हे Rho मोजतो. Calls चा Rho सकारात्मक, Puts चा नकारात्मक असतो: जास्त व्याजदरांमुळे Calls थोडे महाग आणि Puts थोडे स्वस्त होतात, कारण शेअरऐवजी रोख ठेवल्यास जास्त व्याज मिळते. Delta, Gamma, Theta आणि Vega च्या शेजारी Rho कुठे बसतो हे आमचा गाइड Greeks समजून घ्या दाखवतो.
उदाहरण · उदाहरणासाठी, बाजार डेटा नाही
- 1 महिन्याचा Call, गृहीत Rho
- सुमारे 0.04
- प्रति 100 शेअर्स भावावर परिणाम
- सुमारे +₹4
- 1 वर्षाचा Call, गृहीत Rho
- सुमारे 0.45
- प्रति 100 शेअर्स भावावर परिणाम
- सुमारे +₹45
कमी मुदतीच्या Options साठी Rho सहसा नगण्य असतो; भावातील हालचाल आणि व्होलॅटिलिटी जास्त प्रभावी असतात. LEAPS सारख्या दीर्घ मुदतीच्या Options साठी तो लक्षात येण्याइतका होतो. प्रत्यक्षात व्याजदरवाढ शेअरचा भाव आणि इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटी यांच्यामार्फत अप्रत्यक्षपणेही काम करते – अनेकदा Rho पेक्षा कितीतरी जास्त जोरात.
म्हणून सेंट्रल बँकेचे निर्णय आणि महागाईची आकडेवारी Options ट्रेडर्ससाठीही जास्त व्होलॅटिलिटीच्या तारखा असतात. अपेक्षित हेलकावे Option किमतींमध्ये कसे दिसतात हे आमचा इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटी गाइड समजावतो, आणि व्याजदर करन्सींना कसे हलवतात हे एक्सचेंज रेट कशामुळे बदलतात मध्ये आहे.
बॉन्ड्स आणि व्याजदरांबद्दलचे तीन गैरसमज
“बॉन्ड्स जोखीममुक्त असतात.”
उच्च दर्जाच्या सरकारी बॉन्ड्समध्ये डिफॉल्टची जोखीम कमी असते, पण व्याजदराची जोखीम खरी असते. दीर्घ मुदतीचे बॉन्ड्स काही महिन्यांत दोन अंकी टक्के गमावू शकतात.
“जास्त व्याजदर माझ्या बॉन्ड्ससाठी चांगले आहेत.”
तुमच्याकडे आधीच असलेल्या बॉन्ड्ससाठी व्याजदरवाढ म्हणजे सर्वात आधी भावातील तोटा. नव्या पैशांसाठी आणि जास्त यील्डवर पुन्हा गुंतवल्या जाणाऱ्या कूपन्ससाठी ती चांगली आहे.
“सेंट्रल बँकेने दर कमी केले की सगळे बॉन्ड्स वाढतात.”
पॉलिसी रेटमधील कपातीचा परिणाम मुख्यतः कमी मुदतीवर होतो. बाजाराला जास्त महागाई किंवा जास्त सरकारी कर्जाची अपेक्षा असेल तर जास्त मुदतीचे यील्ड तरीही वाढू शकतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
व्याजदर वाढल्यावर बॉन्ड्सचे भाव का घसरतात?
कारण आधीपासून असलेल्या बॉन्डचे कूपन ठरलेले असते. नवे बॉन्ड्स जास्त दर देऊ लागले की जुना बॉन्ड कोणीही पूर्ण भावाला खरेदी करत नाही. त्याचे yield to maturity नव्या दराच्या पातळीइतके होईपर्यंत त्याचा भाव घसरतो.
व्याजदर वाढल्यावर बॉन्ड किती घसरतो?
modified duration हे सांगते. ढोबळ नियम म्हणून, भावातील टक्केवारी बदल ≈ वजा duration गुणिले यील्डमधील टक्का पॉइंट्समधील बदल. 9 duration असलेला बॉन्ड यील्ड एक टक्का पॉइंटने वाढल्यावर सुमारे 9% गमावतो.
बॉन्ड मॅच्युरिटीपर्यंत ठेवला तर माझे पैसे जातात का?
जारीकर्त्याने पैसे दिल्यास, शेवटी तुम्हाला फेस व्हॅल्यू परत मिळते आणि मधल्या काळातील भावातील तोटा नाहीसा होतो. आर्थिकदृष्ट्या, नव्या जास्त यील्डच्या बॉन्डने दिले असते त्यापेक्षा तुम्ही कमीच कमावले. आधी विकावे लागले, तर भावातील तोटा प्रत्यक्षात येतो.
हे बॉन्ड ETFs लाही लागू होते का?
हो. यील्ड वाढल्यावर बॉन्ड ETFs त्यांच्या सरासरी duration प्रमाणे घसरतात, जी factsheet मध्ये दिलेली असते. त्यांना ठरलेली मॅच्युरिटी तारीख नसल्याने, नव्याने खरेदी केलेल्या बॉन्ड्सच्या जास्त उत्पन्नातूनच ते कालांतराने तोटा भरून काढतात.
कोणते बॉन्ड्स व्याजदरांना कमी संवेदनशील असतात?
कमी मुदत आणि जास्त कूपन असलेल्या बॉन्ड्सचे duration कमी असते आणि त्यांच्यात चढ-उतार कमी होतात. floating-rate बॉन्ड्स त्यांचे कूपन नियमितपणे रीसेट करतात आणि व्याजदरांना जवळपास संवेदनशील नसतात. त्याबदल्यात, कमी मुदतीचे बॉन्ड्स अनेकदा कमी यील्ड देतात.
यील्ड वाढल्यावर ग्रोथ शेअर्स का घसरतात?
त्यांची व्हॅल्यू मुख्यतः खूप पुढे अपेक्षित असलेल्या नफ्यावर अवलंबून असते. तो जास्त दराने डिस्काउंट केला की आजची त्यांची व्हॅल्यू झपाट्याने कमी होते. म्हणूनच ग्रोथ शेअर्स जास्त duration असलेल्या बॉन्ड्ससारखे वागतात.
व्याजदरांचा Option किमतींवर कसा परिणाम होतो?
थेट Rho मार्फत: वाढते व्याजदर Calls थोडे महाग आणि Puts थोडे स्वस्त करतात. कमी मुदतीच्या Options साठी हा परिणाम लहान असतो आणि दीर्घ मुदतीच्यांसाठी जास्त लक्षात येतो. अप्रत्यक्षपणे, व्याजदरांतील बदल सहसा शेअरचा भाव आणि इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटी यांच्यामार्फत जास्त महत्त्वाचे ठरतात.
स्रोत आणि संदर्भ
उदाहरणांमध्ये गोल, काल्पनिक आकडे आणि सोपी गृहितके (वार्षिक कूपन, खर्च नाही, डिफॉल्ट नाही) वापरली आहेत; ती यंत्रणा दाखवतात, बाजार डेटा नाही. हा गाइड शैक्षणिक आहे आणि गुंतवणूक सल्ला नाही.