બજારને સમજો · દર અને બોન્ડ
બોન્ડની કિંમતો અને વ્યાજ દર: દર વધે ત્યારે બોન્ડ કેમ ઘટે છે
જે બોન્ડ પહેલેથી જારી થઈ ગયો છે, તે નિશ્ચિત કૂપન આપે છે. જ્યારે બજારમાં વ્યાજ દર વધે છે, ત્યારે નવા બોન્ડ વધુ આપે છે, એટલે જૂનો બોન્ડ માત્ર ઓછી કિંમતે જ વેચાઈ શકે છે – એટલી ઓછી કે તેની યીલ્ડ નવા દર જેટલી થઈ જાય. એટલે જ બોન્ડની કિંમત અને યીલ્ડ હંમેશા વિરુદ્ધ દિશામાં ચાલે છે.
કિંમત કેટલી ઘટશે, તે મુખ્યત્વે મેચ્યોરિટી સુધીના બાકી સમય પર આધાર રાખે છે: બોન્ડ જેટલો લાંબો ચાલે, તેટલો વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. આ સંવેદનશીલતાને ડ્યુરેશન કહે છે.
લેખક: Sofia Schneider ·
કેવી રીતે કામ કરે છે: નિશ્ચિત કૂપન, બદલાતી કિંમત
બોન્ડ એ એક લોન છે, જે તમે કોઈ સરકાર કે કંપનીને આપો છો. બદલામાં તમને દર વર્ષે નિશ્ચિત વ્યાજ મળે છે, જેને કૂપન કહે છે, અને મેચ્યોરિટી પર ફેસ વેલ્યુ પાછી મળે છે. કૂપન અને પરત ચુકવણી બોન્ડ જારી થાય ત્યારે જ નક્કી થઈ જાય છે. જે રોજ બદલાય છે, તે છે એ કિંમત જેના પર બોન્ડ બજારમાં ટ્રેડ થાય છે.
ધારો કે તમારી પાસે 2% કૂપનવાળો બોન્ડ છે. પછી દર વધે છે અને એવા જ નવા બોન્ડ 4% આપવા લાગે છે. કોઈ ખરીદનાર તમારા 2%વાળા બોન્ડ માટે પૂરી ફેસ વેલ્યુ નહીં ચૂકવે, જ્યારે એ જ પૈસાથી 4% કમાઈ શકાય છે. તે માત્ર ડિસ્કાઉન્ટ પર વેચાય છે – બરાબર એટલા ડિસ્કાઉન્ટ પર કે ખરીદનાર પણ બાકીના ગાળામાં વર્ષે લગભગ 4% કમાય: ઓછા કૂપનમાંથી, અને ફેસ વેલ્યુ પર પરત ચુકવણી વખતે મળતા ભાવ-નફામાંથી.
કૂપન
ફેસ વેલ્યુ પર આધારિત નિશ્ચિત વ્યાજ. સામાન્ય ફિક્સ્ડ-રેટ બોન્ડના સમગ્ર ગાળા દરમિયાન તે બદલાતું નથી.
યીલ્ડ
એ વળતર જે ખરીદનાર આજના ભાવે મેચ્યોરિટી સુધી કમાય છે. તે બજાર સાથે બદલાય છે અને આ જ એ આંકડો છે, જેને સમાચારમાં સરકારી બોન્ડનો “દર” કહેવાય છે.
ભાવ
ફેસ વેલ્યુના ટકા તરીકે દર્શાવાય છે. આ જ એ માધ્યમ છે, જેનાથી જૂના બોન્ડની યીલ્ડ નવા દર મુજબ ગોઠવાય છે.
આ સંબંધ બંને દિશામાં કામ કરે છે. જ્યારે દર ઘટે છે, ત્યારે જૂના બોન્ડનું નિશ્ચિત કૂપન વધુ આકર્ષક બને છે અને તેની કિંમત ફેસ વેલ્યુથી ઉપર જાય છે. એટલે જ દર નીચે આવે ત્યારે બોન્ડ વધે છે.
ઉદાહરણ: 2%થી 4%નો વધારો કેટલો મોંઘો પડે છે
બોન્ડની વાજબી કિંમત તેની બધી ભવિષ્યની ચુકવણીઓનો સરવાળો છે, જેને હાલની બજાર યીલ્ડ પર ડિસ્કાઉન્ટ કરવામાં આવે છે. યીલ્ડ વધે ત્યારે ભવિષ્યની દરેક ચુકવણી વધુ ડિસ્કાઉન્ટ થાય છે અને કિંમત ઘટે છે.
ગણતરીનું ઉદાહરણ · માત્ર ઉદાહરણ માટે, બજાર ડેટા નથી
- વાર્ષિક કૂપન
- ₹20
- 2% બજાર યીલ્ડ પર કિંમત
- ₹1,000
- 4% પર દસ કૂપનની પ્રેઝન્ટ વેલ્યુ
- લગભગ ₹162
- 4% પર મૂળ રકમની પરત ચુકવણીની પ્રેઝન્ટ વેલ્યુ (₹1,000 ÷ 1.04¹⁰)
- લગભગ ₹676
- 4% બજાર યીલ્ડ પર નવી કિંમત
- લગભગ ₹838
- કિંમતમાં ફેરફાર
- લગભગ −16%
હવે ખરીદનાર લગભગ ₹838 ચૂકવે છે અને છતાં તેને દર વર્ષે ₹20 અને અંતે ₹1,000 મળે છે. ઓછું કૂપન અને મેચ્યોરિટી સુધી લગભગ ₹162નો ભાવ-નફો મળીને વર્ષે લગભગ 4% થાય છે – બરાબર બજારનું નવું સ્તર.
| મેચ્યોરિટી સુધીનો સમય | યીલ્ડ 2% → 3% | યીલ્ડ 2% → 4% |
|---|---|---|
| 2 વર્ષ | લગભગ −2% | લગભગ −4% |
| 10 વર્ષ | લગભગ −9% | લગભગ −16% |
| 30 વર્ષ | લગભગ −20% | લગભગ −35% |
ટેબલ મુખ્ય વાત બતાવે છે: દરમાં એકસરખો વધારો 30 વર્ષના બોન્ડને બે વર્ષવાળા બોન્ડ કરતાં લગભગ દસ ગણો વધુ ફટકો આપે છે. એટલે ટૂંકા ગાળાના બોન્ડમાં ઉતાર-ચઢાવ ઘણો ઓછો હોય છે – પણ તેના પર ઘણી વાર યીલ્ડ પણ ઓછી મળે છે.
ડ્યુરેશન: વ્યાજ દર જોખમનું માપ
ડ્યુરેશન એક જ આંકડામાં જણાવે છે કે બોન્ડ દરના ફેરફાર પ્રત્યે કેટલો સંવેદનશીલ છે. મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન જણાવે છે કે યીલ્ડ એક ટકાવારી પોઇન્ટ વધે કે ઘટે ત્યારે કિંમત આશરે કેટલા ટકા બદલાય છે.
- થમ્બ રૂલ: કિંમતમાં % ફેરફાર ≈ −મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન × યીલ્ડમાં ફેરફાર (ટકાવારી પોઇન્ટમાં).
- આપણા 10 વર્ષવાળા 2% બોન્ડની મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન 9થી થોડી ઓછી છે, એટલે યીલ્ડમાં એક ટકાવારી પોઇન્ટના વધારાથી કિંમત લગભગ 9% ઘટે છે.
- મેચ્યોરિટી જેટલી લાંબી અને કૂપન જેટલું ઓછું, ડ્યુરેશન એટલી વધુ. આપેલી મેચ્યોરિટી માટે ઝીરો-કૂપન બોન્ડની ડ્યુરેશન સૌથી વધુ હોય છે.
- આ નિયમ એક લીનિયર અંદાજ છે. દરમાં મોટા ફેરફાર પર કિંમત ગણતરી કરતાં થોડી ઓછી ઘટે છે અને થોડી વધુ વધે છે. આ વળાંક (curvature)ને કોન્વેક્સિટી કહે છે.
ફંડ અને ETFની પણ ડ્યુરેશન હોય છે
બોન્ડ ફંડ અને બોન્ડ ETF તેમની સરેરાશ ડ્યુરેશન ફેક્ટશીટમાં જણાવે છે. લગભગ 17ની ડ્યુરેશનવાળો લાંબા ગાળાનો સરકારી બોન્ડ ETF થમ્બ રૂલ મુજબ યીલ્ડમાં એક ટકાવારી પોઇન્ટના વધારા પર લગભગ 17% ઘટે છે – એક એવું જોખમ, જેને ઘણા લોકો “સુરક્ષિત બોન્ડ” સાંભળીને ઓછું આંકે છે.
મેચ્યોરિટી સુધી રાખવું: શું નુકસાન દૂર થઈ જાય છે?
જો તમે કોઈ એક બોન્ડ અંત સુધી રાખો, તો તમને ફેસ વેલ્યુ પાછી મળે છે – શરત એ કે બોન્ડ જારી કરનાર ચુકવણી કરે. ત્યારે વચ્ચેનું ભાવ-નુકસાન દૂર થઈ જાય છે, કારણ કે મેચ્યોરિટી પર કિંમત ફેસ વેલ્યુ જેટલી થઈ જાય છે. આર્થિક રીતે આ નુકસાન છતાં વાસ્તવિક છે: તમે વર્ષો સુધી 2% કમાયા, જ્યારે બજાર 4% આપતું હતું. ભાવનો ઘટાડો ફક્ત આ ગુમાવેલું વળતર તરત દેખાડી દે છે.
જો તમારે મેચ્યોરિટી પહેલાં વેચવું પડે, તો નુકસાન પાકું થઈ જાય છે. બોન્ડ ફંડ અને ETFની કોઈ નિશ્ચિત મેચ્યોરિટી તારીખ હોતી નથી, કારણ કે તેઓ મેચ્યોર થતા બોન્ડની જગ્યાએ સતત નવા બોન્ડ લેતા રહે છે. બદલામાં, તેઓ કૂપન અને પરત મળેલી રકમ હવે ઊંચી થયેલી યીલ્ડ પર ફરી રોકે છે. એક સ્થૂળ થમ્બ રૂલ તરીકે, આ વધુ આવક દરમાં એક વખતના વધારાની ભરપાઈ લગભગ ફંડની ડ્યુરેશન જેટલા સમયમાં કરે છે – દરમાં આગળના ફેરફાર આ ગણતરી બદલી નાખે છે.
દર “પહેલેથી ઊંચા” હોવા છતાં બોન્ડ કેમ ઘટી શકે છે
કિંમતને દરનું સ્તર નહીં, પણ તમે ખરીદ્યા પછી યીલ્ડમાં આવેલો ફેરફાર ચલાવે છે. જો તમે ઓછા દરના સમયે લાંબો બોન્ડ ખરીદ્યો હોય, તો જ્યાં સુધી યીલ્ડ વધતી રહેશે ત્યાં સુધી તમારું નુકસાન થતું રહેશે – ભલે તે પહેલાં કરતાં ઊંચી થઈ ગઈ હોય. ઉપરાંત, કેન્દ્રીય બેંકો મુખ્યત્વે ટૂંકા ગાળાના દર નિયંત્રિત કરે છે. લાંબા ગાળાની યીલ્ડ બજારમાં નક્કી થાય છે અને ત્યારે પણ વધી શકે છે, જ્યારે કેન્દ્રીય બેંક પોતાનો પોલિસી રેટ સ્થિર રાખે કે ઘટાડે – ઉદાહરણ તરીકે, કારણ કે રોકાણકારો વધુ મોંઘવારીની અપેક્ષા રાખે છે, વધુ સરકારી બોન્ડ જારી થઈ રહ્યા છે, અથવા ખરીદનારા લાંબા ગાળા માટે ઉધાર આપવા બદલ વધુ Premium માગે છે.
યીલ્ડ કર્વ: ટૂંકા અને લાંબા ગાળાના દર
યીલ્ડ કર્વ એક જ જારીકર્તાના (સામાન્ય રીતે સરકારના) બોન્ડની યીલ્ડને અલગ-અલગ મેચ્યોરિટી પર દર્શાવે છે. તેનો આકાર બતાવે છે કે બજાર પોલિસી રેટ, વૃદ્ધિ અને મોંઘવારી વિશે શું અપેક્ષા રાખે છે.
સામાન્ય (ઉપર તરફ ચઢતો)
લાંબી મેચ્યોરિટી પર ટૂંકી મેચ્યોરિટી કરતાં વધુ યીલ્ડ મળે છે. રોકાણકારો પૈસા લાંબા સમય સુધી બાંધી રાખવા બદલ વધારાનું વળતર ઇચ્છે છે. આ જ સામાન્ય સ્થિતિ છે.
સપાટ (Flat)
ટૂંકા અને લાંબા ગાળાની યીલ્ડ એકબીજાની નજીક હોય છે. ઘણી વાર આ સંક્રમણનો સમય હોય છે, જ્યારે કેન્દ્રીય બેંકો દર વધારી રહી હોય અથવા બજાર ઘટાડાની અપેક્ષા રાખતું હોય.
ઊલટો (Inverted)
ટૂંકી મેચ્યોરિટી પર લાંબી મેચ્યોરિટી કરતાં વધુ યીલ્ડ મળે છે. બજાર અપેક્ષા રાખે છે કે પોલિસી રેટ ઘટશે, ઘણી વાર નબળા અર્થતંત્રને કારણે. અમેરિકામાં ઊલટો કર્વ ઘણી વાર મંદી પહેલાં આવ્યો છે, પણ સમય જાણવા માટે તે ભરોસાપાત્ર સંકેત નથી.
મેચ્યોરિટી ઉપરાંત, બોન્ડ જારી કરનારની શાખ પણ યીલ્ડ નક્કી કરે છે. કોર્પોરેટ બોન્ડ સરકારી બોન્ડ કરતાં વધારાનું રિસ્ક Premium આપે છે. સંકટમાં આ spread વધી શકે છે અને તેમની કિંમતને વધુ નીચે ધકેલી શકે છે – આ વ્યાજ દર જોખમ ઉપરાંતનું એક અલગ જોખમ છે.
વધતી યીલ્ડનો શેર અને Options માટે શો અર્થ છે
બોન્ડ યીલ્ડ એ માપદંડ છે, જેનાથી બાકીના દરેક રોકાણને માપવામાં આવે છે. જ્યારે તે વધે છે, ત્યારે શેર પર બે રીતે અસર થાય છે: સુરક્ષિત વિકલ્પો વધુ આકર્ષક બને છે, અને ભવિષ્યના નફા ઊંચા દરે ડિસ્કાઉન્ટ થાય છે, એટલે આજે તેમની વેલ્યુ ઓછી થાય છે. વધુ માહિતી અમારી ગાઇડ શેરના ભાવ શેનાથી ચાલે છેમાં.
ગ્રોથ શેર, જેમનો અપેક્ષિત નફો દૂર ભવિષ્યમાં છે, ખાસ કરીને સંવેદનશીલ હોય છે. તેઓ ઘણે અંશે ઊંચી ડ્યુરેશનવાળા લાંબા બોન્ડ જેવું વર્તન કરે છે: તેમની આજની વેલ્યુનો મોટો ભાગ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ પર આધાર રાખે છે. જે કંપનીઓનો હાલનો નફો અને ચુકવણી (payout) ઊંચાં છે, તેમના પર સામાન્ય રીતે ઓછી અસર થાય છે, જોકે ડિવિડન્ડવાળા શેર સીધા ઊંચી બોન્ડ યીલ્ડ સાથે સ્પર્ધા કરે છે.
Rho: Optionsની વ્યાજ દર સંવેદનશીલતા
Options માટે Rho માપે છે કે જોખમ-મુક્ત (risk-free) વ્યાજ દર એક ટકાવારી પોઇન્ટ વધે ત્યારે કિંમત કેટલી બદલાય છે. Callનો Rho પોઝિટિવ અને Putનો Rho નેગેટિવ હોય છે: ઊંચા દર Callને થોડો મોંઘો અને Putને થોડો સસ્તો બનાવે છે, કારણ કે શેરને બદલે રોકડ રાખવાથી વધુ વ્યાજ મળે છે. અમારી ગાઇડ Greeks સમજો બતાવે છે કે Delta, Gamma, Theta અને Vegaની સાથે Rho ક્યાં આવે છે.
ગણતરીનું ઉદાહરણ · માત્ર ઉદાહરણ માટે, બજાર ડેટા નથી
- 1 મહિનાનો Call, ધારેલો Rho
- લગભગ 0.04
- 100 શેર દીઠ કિંમત પર અસર
- લગભગ +₹4
- 1 વર્ષનો Call, ધારેલો Rho
- લગભગ 0.45
- 100 શેર દીઠ કિંમત પર અસર
- લગભગ +₹45
ટૂંકા ગાળાના Optionsમાં Rho સામાન્ય રીતે નહિવત્ હોય છે; ભાવના મૂવ અને વોલેટિલિટી હાવી રહે છે. LEAPS જેવા લાંબા ગાળાના Optionsમાં તે નોંધપાત્ર બને છે. વ્યવહારમાં દરનો વધારો શેરના ભાવ અને ઇમ્પ્લાઇડ વોલેટિલિટી દ્વારા આડકતરી અસર પણ કરે છે – ઘણી વાર ખુદ Rho કરતાં ઘણી વધુ.
એટલે કેન્દ્રીય બેંકના નિર્ણયો અને મોંઘવારીના આંકડા Options ટ્રેડરો માટે પણ વધુ વોલેટિલિટીવાળી તારીખો હોય છે. અમારી ઇમ્પ્લાઇડ વોલેટિલિટી ગાઇડ સમજાવે છે કે અપેક્ષિત ઉતાર-ચઢાવ Optionના ભાવમાં કેવી રીતે દેખાય છે, અને એક્સચેન્જ રેટ શેનાથી ચાલે છેમાં સમજાવ્યું છે કે વ્યાજ દર કરન્સીને કેવી રીતે અસર કરે છે.
બોન્ડ અને વ્યાજ દર વિશે ત્રણ ભ્રમણાઓ
“બોન્ડ જોખમ-મુક્ત હોય છે.”
ઊંચી ગુણવત્તાવાળા સરકારી બોન્ડમાં ડિફોલ્ટનું જોખમ ઓછું હોય છે, પણ વ્યાજ દરનું જોખમ વાસ્તવિક છે. લાંબી મેચ્યોરિટીવાળા બોન્ડ થોડા જ મહિનામાં બે આંકડાના ટકા જેટલું નુકસાન ભોગવી શકે છે.
“ઊંચા દર મારા બોન્ડ માટે સારા છે.”
જે બોન્ડ તમારી પાસે પહેલેથી છે, તેમના માટે દર વધવા એ સૌથી પહેલા ભાવનું નુકસાન છે. આ નવા પૈસા માટે સારું છે, અને એ કૂપન માટે પણ જે ઊંચી યીલ્ડ પર ફરી રોકાય છે.
“કેન્દ્રીય બેંક દર ઘટાડે, તો બધા બોન્ડ વધે છે.”
પોલિસી રેટમાં ઘટાડાની અસર મુખ્યત્વે ટૂંકી મેચ્યોરિટી પર પડે છે. જો બજારને વધુ મોંઘવારી કે વધુ સરકારી ઉધારની અપેક્ષા હોય, તો લાંબી યીલ્ડ છતાં વધી શકે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
વ્યાજ દર વધે ત્યારે બોન્ડની કિંમતો કેમ ઘટે છે?
કારણ કે હાલના બોન્ડનું કૂપન નિશ્ચિત હોય છે. જ્યારે નવા બોન્ડ વધુ દર આપે છે, ત્યારે જૂનો બોન્ડ પૂરી કિંમતે કોઈ ખરીદતું નથી. તેની કિંમત ત્યાં સુધી ઘટે છે, જ્યાં સુધી તેની યીલ્ડ ટુ મેચ્યોરિટી નવા દર જેટલી ન થઈ જાય.
દર વધે ત્યારે બોન્ડ કેટલો ઘટે છે?
મોડિફાઇડ ડ્યુરેશન પરથી ખબર પડે છે. થમ્બ રૂલ તરીકે, કિંમતમાં ટકાવાર ફેરફાર લગભગ માઇનસ ડ્યુરેશન ગુણ્યા યીલ્ડમાં ફેરફાર (ટકાવારી પોઇન્ટમાં) જેટલો હોય છે. 9ની ડ્યુરેશનવાળો બોન્ડ યીલ્ડ એક ટકાવારી પોઇન્ટ વધે ત્યારે લગભગ 9% ઘટે છે.
જો હું બોન્ડ મેચ્યોરિટી સુધી રાખું, તો શું મને નુકસાન થશે?
જો બોન્ડ જારી કરનાર ચુકવણી કરે, તો અંતે તમને ફેસ વેલ્યુ પાછી મળે છે અને વચ્ચેનું ભાવ-નુકસાન દૂર થઈ જાય છે. આર્થિક રીતે છતાં તમે એના કરતાં ઓછું કમાયા, જેટલું નવો, વધુ યીલ્ડવાળો બોન્ડ આપત. જો તમારે વહેલું વેચવું પડે, તો ભાવનું નુકસાન વાસ્તવિક (realised) બની જાય છે.
શું આ બોન્ડ ETF પર પણ લાગુ પડે છે?
હા. યીલ્ડ વધે ત્યારે બોન્ડ ETF તેમની સરેરાશ ડ્યુરેશન મુજબ ઘટે છે, જે ફેક્ટશીટમાં આપેલી હોય છે. તેમની કોઈ નિશ્ચિત મેચ્યોરિટી તારીખ હોતી નથી, એટલે તેઓ આ નુકસાન સમય જતાં ફક્ત નવા ખરીદેલા બોન્ડની વધુ આવકથી જ પાછું મેળવે છે.
કયા બોન્ડ વ્યાજ દર પ્રત્યે ઓછા સંવેદનશીલ હોય છે?
જે બોન્ડની મેચ્યોરિટીમાં ઓછો સમય બાકી હોય અને કૂપન ઊંચું હોય, તેમની ડ્યુરેશન ઓછી હોય છે અને તેમાં ઉતાર-ચઢાવ ઓછો થાય છે. ફ્લોટિંગ-રેટ બોન્ડ તેમનું કૂપન નિયમિત રીતે ફરી નક્કી કરે છે અને દરના ફેરફારથી ભાગ્યે જ અસર પામે છે. બદલામાં, ટૂંકી મેચ્યોરિટી પર ઘણી વાર ઓછી યીલ્ડ મળે છે.
યીલ્ડ વધે ત્યારે ગ્રોથ શેર કેમ ઘટે છે?
તેમની વેલ્યુ ઘણે અંશે દૂર ભવિષ્યમાં અપેક્ષિત નફા પર ટકેલી હોય છે. જ્યારે એ નફાને ઊંચા દરે ડિસ્કાઉન્ટ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમની આજની વેલ્યુ ઝડપથી ઘટે છે. એટલે ગ્રોથ શેર લાંબી ડ્યુરેશનવાળા બોન્ડ જેવું વર્તન કરે છે.
વ્યાજ દર Optionના ભાવ પર કેવી અસર કરે છે?
સીધું Rho દ્વારા: દર વધે ત્યારે Call થોડા મોંઘા અને Put થોડા સસ્તા થાય છે. ટૂંકા ગાળાના Options પર આ અસર નાની હોય છે અને લાંબા ગાળાનામાં વધુ દેખાય છે. આડકતરી રીતે, દરના ફેરફારની અસર સામાન્ય રીતે શેરના ભાવ અને ઇમ્પ્લાઇડ વોલેટિલિટી દ્વારા વધુ હોય છે.
સ્રોત અને સંદર્ભ
ઉદાહરણોમાં ગોળ, કાલ્પનિક આંકડા અને સરળ ધારણાઓ (વાર્ષિક કૂપન, કોઈ ખર્ચ નહીં, કોઈ ડિફોલ્ટ નહીં) વપરાઈ છે; તે પદ્ધતિ બતાવે છે, બજારનો ડેટા નહીં. આ માર્ગદર્શિકા માત્ર શિક્ષણ માટે છે અને રોકાણ સલાહ નથી.